Küçük değişikliklerle hafızayı kuvvetlendirmek mümkün

Nüfusun yaşlanması Alzheimer, Parkinson dahil demans hastalıklarının artışını beraberinde getirirken, COVID-19 pandemisi ile toplumda 'beyin sisi' olarak da bilinen kronik yorgunluk sendromu (CFS) daha sık görülmeye başlamıştır. Bu hastalıkların ortak bir belirtisi öğrenme, düşünme, karar verme ve odaklanma güçlükleri, unutkanlık, kelimeleri hatırlayamama, yanlış kelimeleri seçme, cümleyi tamamlayamama, kafa karışıklığı ve benzeri bilişsel yeteneklerde azalmadır. 

Hormon bozuklukları (tiroid, insülin,..), besinsel eksiklik (B12, D, K,.. vitamini) yada fazlalık (bakır,..), eğitim, iş yükü, beyin tembelliği, depresyon, stres, zihinsel yorgunluk ve kalitesiz uyku da bu sorunun kaynağı olabilir ve erken yaşlarda bilişsel işlevler gerileyebilir.

Çalışmalar bilişsel gerilemeyi önleme ve iyileştirmede sağlıklı beslenme, su tüketimi ve fiziksel hareketin olumlu etkisini bildirir.

DASH diyeti meyve, sebze, tahıl, baklagil, sert kabuklu yemişlerin olduğu, az yağlı süt ve beyaz et ürünlerinin tercih edilip sodyum, şeker (sukroz, glukoz/fruktoz şurupları) ve (doymuş ve trans) yağın kısıtlandığı hipertansiyonu önlemek için beslenme yaklaşımdır. DASH ve zeytin ile anılan Akdeniz tipi beslenmenin birleştirildiği MIND (Nörodejeneratif Gecikme için Akdeniz- DASH Müdahalesi) diyetinin bilişsel gerilemeye karşı yararlı etkiye sahip olduğu belirtilir.

Günlük işlerde değişik yöntemler denemek, farklı yoldan gitmek, yeni uğraşılar edinmek alışarak otomatikleşmiş beyni şaşırtarak beyin aktivitisini iyileştirebilir. Okuma, yazma, teknoloji kullanma gibi günlük entelektüel aktivitelerin sıklığı da konuşma,odaklanma, hafıza dahil belirli bilişsel alanlarla ilişkilidir. 

Öteyandan bu ilişkilerin hangi yönde olduğunu anlayıp netleştirmek ise zaman ister. Örneğin yaygın bir kanı, baskın olmayan eli etkinleştirmenin bilişsel yeteneği olumlu etkileyeceğidir. Fakat bir çalışmada iki eli aktif olarak kullanmanın demans dahil bazı olumsuzluklara ilişkili olabildiği, çalışma sonuçlarının çelişkili olduğu bildirilir. Bununla birlikte, birden fazla dil kullanımı yirminci yüzyılın başlarında bilişsel sorunla ilişkilendirilirken günümüzde dil öğreniminin hem sağlıklı hem de Alzheimer ve benzeri hastalık sonucu gerileme yaşanan beyin fonksiyonlarında yararlı etkileri gösterilir.

Bilişsel işlevleri iyileştirmenin bir yolu da nefesi doğru almak olabilir. Solunumun beyin aktivitesi üzerindeki etkisini araştıran bir çalışmada, oral (ağızdan) ve nazal (burundan) solunum sırasında 2 önceki görevi hatırlamaya dayalı (2B) çalışma belleği incelenmiş. 

Ağızdan nefes almada, burundan nefes almaya göre fonksiyonel etkileşimlerin daha az aktif olduğu, beynin bazı kısımlarındaki etkileşimlerin sadece burundan nefes alma sırasında ortaya çıktığı gözlenmiş. Burundan solunumda 15 bölge aktifleşirken, ağızdan solunumda 10 bölgenin aktifleştiği, devamlı ağızdan nefes almanın, ağız sağlığının yanında bilişsel verimliliği de olumsuz etkileyeceği bildirilmiş.

Araştırmalar ruh sağlığı, maneviyat, inanç ve dini değerlerin de bilişsel fonksiyonlar üstündeki etkisini incelemekte. 64 Alzheimer hastasının 1 yıl içindeki değişimlerini inceleyen bir çalışmada katılımcılar Davranışsal Dindarlık Ölçeği 'ne (BRS) göre düşük ve yüksek dindar olarak iki gruba ayrılmış. Düşük dindar grubundaki hastaların bilişsel ve davranışsal test sonuçları 1 yıl sonra daha belirgin biçimde kötüleşmiş. 325 Alzheimer hastası ile gerçekleştirilen beş maddelik Duke Üniversitesi Din Endeksinin kullanıldığı başka bir çalışmada ise dini faaliyetlerin dil, hafıza dahil bilişsel yetenekler üstünde olumlu etkileri gösterilmiş.

Kaynaklar ve İleri Okuma

Jung J-Y, Kang C-K. Investigation on the Effect of Oral Breathing on Cognitive Activity Using Functional Brain Imaging. Healthcare. 2021; 9(6):645. https://doi.org/10.3390/healthcare9060645

Coin A, Perissinotto E, Najjar M, et al. Does religiosity protect against cognitive and behavioral decline in Alzheimer's dementia?. Curr Alzheimer Res. 2010;7(5):445-452. doi:10.2174/156720510791383886

Ünal RN. Hipertansiyonun Önlenmesi ve Tedavisinde Beslenme: Güncel Yaklaşımlar. Bes Diy Der [Internet]. 15 Nisan 2015;43(1):78-6. https://beslenmevediyetdergisi.org/index.php/bdd/article/view/129

van den Brink AC, Brouwer-Brolsma EM, Berendsen AAM, van de Rest O. The Mediterranean, Dietary Approaches to Stop Hypertension (DASH), and Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative Delay (MIND) Diets Are Associated with Less Cognitive Decline and a Lower Risk of Alzheimer's Disease-A Review. Adv Nutr. 2019;10(6):1040-1065. doi:10.1093/advances/nmz054

Jung J, Lee CH, Shin K, et al. Specific Association Between Religiosity and Cognitive Functions in Alzheimer's Disease. Am J Alzheimers Dis Other Demen. 2019;34(4):254-260. doi:10.1177/1533317519827416

Antoniou M, Wright SM. Uncovering the Mechanisms Responsible for Why Language Learning May Promote Healthy Cognitive Aging. Front Psychol. 2017;8:2217. Published 2017 Dec 15. doi:10.3389/fpsyg.2017.02217

Cherbuin N, Sachdev PS, Anstey KJ. Mixed handedness is associated with greater age-related decline in volumes of the hippocampus and amygdala: the PATH through life study. Brain Behav. 2011;1(2):125-134. doi:10.1002/brb3.24

Iizuka, A, Suzuki, H, Ogawa, S, et al. Association between the frequency of daily intellectual activities and cognitive domains: A cross-sectional study in older adults with complaints of forgetfulness. Brain Behav. 2021; 11:e01923. https://doi.org/10.1002/brb3.1923