"Gezdim Halep ile Şam’ı
Eyledim ilim talep
Meğer ilim bir hiçmiş,
illa edep, illa edep.
Girdim ilim meclisine
Eyledim kıldım talep
Dediler ilim geride
illà edep, illa edep.."
Yirminci yüzyılın ikinci yarısında Amerikalı astrofizikçi ve tarihçi Michael Hart, insanlık tarihini en derinden etkilemiş yüz kişiyi sıralamaya karar verdi. Sosyal, askeri, dini, idari ve ailevi başlıklar altında yaptığı nesnel değerlendirmenin sonunda listenin birinci sırasına Hz. Muhammed'i yerleştirdi. 'The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History' adlı kitabında listeyi detaylandıran Hart, bu tercihinin birçok okurunu şaşırtacağının farkındaydı ama verilerin onu bu sonuca götürdüğünü açıkça belirtti. Üstelik ikinci sıradaki isimle aradaki farkın kapanmayacak kadar büyük olduğunu, diğer liderlerin etkileri zamanla sönümlenirken Hz. Muhammed'in etkisinin hâlâ yeni coğrafyalara yayılmaya devam ettiğini vurguladı.
Bu yazı mühendis Prof.Dr. Halis Aydemir | İnsanlığa Sunulan En Güzel Örnek başlıklı konuşmasından oluşturulmuştur.
Peki bu etki nasıl doğdu? Ordularla, saraylarla, devasa bütçelerle mi? Hayır. Batılı oryantalistlerin bile hayretle sorduğu soru şudur: Dünyayı bu denli köklü biçimde değiştiren bu adam kaç üniversite kurdu, kaç medrese açtı, kaç okul inşa etti? Cevap sıfırdır. Ne bir mektep ne bir medrese ne de bir üniversite. O halde tarih boyunca en geniş çaplı toplumsal dönüşümü gerçekleştiren eğitim modeli nasıl işliyordu?
Modern eğitim anlayışımız kurumsal yapılar üzerine kuruludur. Okullar, müfredatlar, sınavlar, zorunlu devam listeleri ve diploma sistemleri. Bir liderin toplumu dönüştürmek istediğinde ilk aklına gelecek şey büyük ihtimalle okul açmak olurdu. Nitekim tarih boyunca imparatorluklar fethettikleri topraklarda önce kendi eğitim kurumlarını inşa etmişlerdir.
Hz. Muhammed'in yaklaşımı ise tamamen farklı bir eksende ilerledi. Kurum değil, gönüllülük. Onun eğitim sisteminde zorunluluk yoktu. Çocuklar yedi yaşına geldiklerinde mescide toplanıp hafızlığa başlatılmıyor, okuma yazma seferberliği ilan edilmiyor, müfredat dağıtılmıyordu. Çocuklar hurma ağaçlarıyla ilgileniyorsa hurma ağaçlarıyla, ata binmek istiyorsa atla, ok atmak istiyorsa okla meşgul oluyorlardı. Herkes kendi ilgisi ve isteği doğrultusunda hayata katılıyordu.
Bu durum ilk bakışta bir eksiklik gibi görünebilir. Oysa modern eğitim biliminde de gönüllü öğrenmenin kalıcılığı ve derinliği zorunlu öğrenmeye kıyasla çok daha yüksektir. Zorla okula gönderilen bir öğrenci bilgiyi sınavı geçmek için ezberler ve sınav bittiğinde büyük kısmını unutur. Kendi merakıyla bir konuya yönelen kişi ise o bilgiyi ömür boyu taşır. Hz. Muhammed'in eğitim modeli tam da bu ilkeye dayanıyordu. Bilgiye erişim herkese açıktı ama kimseye dayatılmıyordu.
Eğitim kurumu yoksa eğitim nerede gerçekleşiyordu? Cevap şaşırtıcı derecede sadedir: Mescitte, namaz sırasında ve günlük hayatın akışı içinde.
Medine'deki mescit, üzeri hurma dallarıyla örtülü, zemini toprak, duvarları kerpiçten mütevazı bir yapıydı. Yağmur yağdığında içerisi damlardı. Bugünün standartlarıyla bir garaj bile sayılamayacak bu mekân, tarihin en etkili eğitim ortamı haline geldi. Günde beş vakit ezan okunuyor, insanlar mescide geliyor, Hz. Muhammed'in arkasında saf tutuyor ve namaz sırasında Kur'an ayetlerini dinliyorlardı. Sahabenin büyük çoğunluğu talim ve terbiyesini bu şekilde, namaz kılarken ve Kur'an dinlerken aldı.
Bu modelin gücü sürekliliğinde yatıyordu. Haftada bir iki saatlik bir ders değil, günde beş kez tekrarlanan, hayatın ritmine doğal biçimde entegre olmuş bir öğrenme süreci söz konusuydu. Modern pedagojide buna dağıtılmış pratik denir ve öğrenmenin en kalıcı biçimlerinden biri olarak kabul edilir. Hz. Muhammed bu ilkeyi bin dört yüz yıl önce, herhangi bir pedagojik literatüre ihtiyaç duymadan hayata geçirmişti.
Eğitimin en büyük sorunu motivasyondur. İnsanları öğrenmeye nasıl ikna edersiniz? Hz. Muhammed bu sorunu bilgiye atfedilen değeri yükselterek çözdü. Kur'an'dan aldığı ilhamla bilenlerle bilmeyenlerin bir olmayacağını ilan etti. İlim öğrenmek için yola çıkan kişinin yolunu cennete giden yola dönüştüreceğini müjdeledi.
Bu söylem, bilgiyi dünyevi bir araç olmaktan çıkarıp uhrevi bir hedef haline getirdi. İnsanlar bilgiyi kariyer için, para için ya da sosyal statü için değil, doğrudan kurtuluşlarının bir parçası olarak talep etmeye başladılar. Taleb-ül ilm denilen ilim talebi kavramı, toplumun her kesiminde bir kültür haline geldi. Gençler, yaşlılar, kadınlar, erkekler, köleler ve özgürler bilgiye erişimde eşit fırsata sahipti ve tek şart gönüllülüktü.
Tolerans ve sabır. Bir eğitimcinin karakterini en iyi ortaya koyan şey, öğrencisinin hata yaptığı anda verdiği tepkidir. Bu konuda Hz. Muhammed'in yanında yaklaşık on yıl hizmet etmiş olan Hz. Enes bin Malik'in tanıklığı oldukça çarpıcıdır. Hz. Enes, çocuk yaşta Hz. Muhammed'in hizmetine girmiş ve on yıl boyunca onunla birlikte yaşamıştır. Yıllar sonra hatıralarını anlatırken şöyle demiştir: Bana yap dediği halde yapmadığım hiçbir şey için neden yapmadın dediğini hatırlamıyorum.
Bu ifadenin ne anlama geldiğini tam kavramak için somut bir örneğe bakmak gerekir. Hz. Enes bir gün Hz. Muhammed'den bir görev alır ve yerine getirmek üzere çıkar. Ancak sokağın başında arkadaşlarını görür ve onlarla oynamaya dalar. Görevi tamamen unutur. Hz. Muhammed dışarı çıkar, Enes'i arkadaşlarıyla oynarken bulur. Yanına yaklaşır, yumuşacık omzuna dokunur ve sadece Enes ne yapıyorsun diye sorar. Azarlama yok, cezalandırma yok, sitem bile yok. Hz. Enes o an görevi hatırlar ve utanarak yerine getirir.
Modern eğitim psikolojisi, cezaya dayalı disiplin yöntemlerinin uzun vadede öğrenmeyi değil korkuyu pekiştirdiğini ortaya koymuştur. Hz. Muhammed'in yaklaşımı ise öğrencinin onurunu koruyarak, içsel motivasyonu zedelemeden düzeltme yapmayı esas alıyordu. Bu yöntem, kendi biyolojik çocuğuna bile bu kadar sabırlı davranamayacak birçok ebeveyn için bile şaşırtıcı bir standarttır.
Kişisel intikamdan uzak durmak. Eğitimcinin otoritesi genellikle hiyerarşik bir güç ilişkisine dayanır. Öğretmen güçlüdür, öğrenci zayıftır ve bu dengesizlik çoğu zaman suistimal edilir. Hz. Muhammed'in hayatı bu kuralın istisnasıdır. Hz. Ayşe'nin aktardığına göre bazı insanlar ona karşı açıkça saygısızlık yapar, yürürken elbisesinin yakasından tutup çekerlerdi. Yaka izi boynunda kıpkırmızı bir çizgi bırakırdı. Hz. Muhammed bu durumlarda dönüp gülümser ve ne istiyorsun diye sorardı. Kişisel bir hakaret ya da saldırı karşısında asla intikam almaz, karşılık vermez, hatta sert bir söz bile söylemezdi.
Bu tutum, eğitim ortamında güven duygusunun temelini oluşturuyordu. İnsanlar hata yapmaktan, soru sormaktan, itiraz etmekten korkmuyorlardı. Korkunun olmadığı bir ortamda ise gerçek öğrenme başlar.
Dindarlıkta üstünlük taslamama. Hz. Muhammed'in eğitim modelinin bir diğer ayırt edici özelliği, öğrencileri arasında hiyerarşi kurmamasıydı. Toplumunda namazını aksatanlar, oruç tutmayanlar, hatta alkol içenler bile vardı. Ancak bu kişiler dışlanmıyor, ayıplanmıyor, isimleri ilan edilerek küçük düşürülmüyordu.
Daha da önemlisi, Hz. Muhammed kendi dindarlığıyla bile övünmüyordu. Bir gün hiç kimsenin amelinin onu cennete sokmaya yetmeyeceğini, kendisinin dahi ancak Allah'ın rahmetiyle cennete girebileceğini söylediğinde sahabeler şaşırmıştı. Bu açıklama, toplumda kimse kendini diğerinden üstün görmesin diye yapılmıştı. Herkesin bağışlanmaya muhtaç olduğu bilinci, insanlar arasında bir dayanışma ve alçakgönüllülük kültürü oluşturuyordu.
Modern eğitim ortamlarında not sıralamaları, başarı listeleri ve rekabetçi yapılar öğrenciler arasında keskin hiyerarşiler yaratır. Hz. Muhammed'in modeli ise rekabet yerine iş birliğini, üstünlük yerine eşitliği, yargılama yerine anlayışı merkeze alıyordu.
Savaşta bile zorlama yok. Bu eğitim felsefesinin ne kadar köklü olduğunu anlamak için savaş gibi son derece kritik bir duruma bakmak yeterlidir. Müslümanlar bir savaşa hazırlanırken toplumun bir kısmı hazırlık yapmıyor, eli cebinde dolaşıyor, savaşa katılmaktan kaçınıyordu. Bu durum, herhangi bir devlet başkanının en sert tedbirleri almasını gerektirecek bir tabloydu.
Hz. Muhammed ne yaptı? Savaşa katılmayanların kapılarını çaldırmadı, onları zorla cepheye sürmedi, isimlerini ilan edip toplum önünde aşağılamadı. Savaştan döndükten sonra bu kişiler mescide gelip sırayla özür dilediklerinde, bahaneleri ne kadar saçma olursa olsun, Hz. Muhammed her birini dinledi ve Allah affetsin diyerek kabul etti. Ayetler bu kişilerin gerçek niyetlerini açıkça ortaya koyuyordu ama Hz. Muhammed birebir ilişkide onları utandırmayı tercih etmedi.
Bu yaklaşım, eğitimde zorlamanın sınırlarını göstermesi bakımından son derece öğreticidir. Savaş gibi hayati bir meselede bile gönüllülük ilkesinden vazgeçmeyen bir lider, günlük hayattaki eğitim faaliyetlerinde zorlamayı zaten düşünmezdi.
Sonuç: Sadelik içinde devasa bir etki. Hz. Muhammed'in eğitim modeli, bugün milyarlarca dolarlık bütçelerle inşa edilen eğitim sistemlerinin ulaşamadığı sonuçlara, toprak zeminli ve hurma dallarıyla örtülü bir mescitte ulaştı. Bu modelin temel taşları zorlama yerine gönüllülük, ceza yerine sabır, hiyerarşi yerine eşitlik, gösteriş yerine sadelik ve yargılama yerine anlayıştı.
Michael Hart'ın tespit ettiği gibi, bu modelin ürünü olan insanlar sadece Arabistan yarımadasını değil, tüm dünya tarihini dönüştürdü. Ve bu dönüşüm, hiçbir öğrencinin zorla sıraya dizilmediği, hiçbir çocuğun sopa tehdidiyle ezber yapmadığı, hiçbir bireyin dindarlığı yüzünden dışlanmadığı bir ortamda gerçekleşti.
Belki de modern eğitim sistemlerinin en büyük eksikliği, teknolojik altyapıda ya da müfredat tasarımında değil, bu temel insani ilkelerin unutulmasındadır.
Uyarı Bu web sitesinin içeriği bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel tıbbi tavsiye verme amacı taşımaz. Sağlığınızla ilgili tüm sorularınız için sağlık uzmanına başvurmalısınız.
hayatboyubeslenme Hayat Boyu Beslenme
