"I think everybody should get rich and famous and do everything they ever dreamed of so they can see that it's not the answer." Herkes zengin olsun, herkes ünlü olsun, herkes hayalini kurduğu her şeyi yapsın — ki bunun cevap olmadığını görsünler. Hollywood'da servet ve şöhretin zirvesine çıkmış biri söylüyor bunu. Ve depresyonla mücadele ettiğini saklamıyor.
"Beklentilerinizi azaltın."
Bu cümleyi muhtemelen bir yerden duymuşsunuzdur. Bir terapistten, bir kişisel gelişim kitabından, bir podcast'ten ya da iyi niyetli bir dosttan. Mantığı basit: Daha az beklerseniz daha az hayal kırıklığı yaşarsınız. Çıtayı düşürün ki eşikten geçmesi kolay olsun.
Kulağa makul geliyor. Bugün dünyada 300 milyonu aşkın insan depresyonla boğuşurken, kaygı bozuklukları ayrı bir salgın halini almışken, insanlara "fazla umma, küçük düşün, az iste" demek pratik bir çözüm gibi duruyor. Ama bir saniye durup düşünelim: Bu gerçekten bir çözüm mü yoksa tükenmişliğin kibarca söylenmiş hali mi?
İnsanın en temel yanı öğrenmek, keşfetmek, büyümek, daha iyisini aramak. Ona "arama, bekleme, umma" demek, onu insan yapan şeyi söndürmek. Viktor Frankl toplama kamplarında gözlemlemişti: Yaşamak için bir nedeni — yani bir beklentisi — kalan ayakta kalıyordu. Nedeni tükenen çöküyordu. Beklentiyi söndürmek tükenmişliğin reçetesi değil, tükenmişliğin ta kendisi.
Üstelik bu formül pratikte de çalışmıyor. Beklentisini düşüren insan bir süre rahat eder gibi olur ama sonra anlamsızlık çöker. "Ne için yaşıyorum o zaman?" sorusu gelir. Beklenti azaldıkça motivasyon düşer, motivasyon düştükçe hayat grileşir. Depresyonun tam da beslendiği zemin budur — anlamsızlık.
Modern dünyanın bize fısıldadığı denklem şu: Daha fazla imkân eşittir daha fazla mutluluk. Şu evin olsun, şu arabayı al, şu maaşa kavuş, şu ünvanı elde et — o zaman mutlu olursun.
Çocuğun önüne yepyeni bir oyuncak koyuyorsunuz. Gözleri parlıyor, heyecanla kapıyor, oynuyor. İkinci gün biraz daha az. Üçüncü gün kenara koyuyor. Bir hafta sonra odanın köşesinde toz topluyor. Ebeveynler bu sahneyi iyi bilir: "Çok istedi, aldık. Birkaç gün oynadı, bıraktı."
Bu sadece çocuklara özgü değil. Ev, maaş, telefon, kariyer.. Hepsi sahip olmadan önce büyülüyorlar, sahip olduktan sonra sıradanlaşıyorlar. Psikologlar buna "hedonik adaptasyon" diyor: İnsan kazanımlarına hızla alışır ve duygusal olarak başlangıç noktasına döner. Kur'an bu süreci asırlar önce "zuhûk" kavramıyla tarif etmişti: Sahip olduğunuz şeylerin içinizdeki değerini kaybetmesi, erimesi, buharlaşması. Dışarıda nesne aynı nesne ama içinizde artık bir karşılığı yok. Ve Allah bunu kimin yaptığını söylüyor: "Biz yapıyoruz." Bu bir ceza değil, ilahi bir yasa — sonsuzluk arzusuyla yaratılmış bir varlığa geçici şeylerin yetmeyeceğinin ispatı.
Kur'an bunu insanlığın ilk sahnesinden gösterir. Hz. Âdem cennetteydi. Koşullar mükemmeldi: Acıkmak yok, susamak yok, çıplak kalmak yok, güneşin yakıcılığı yok. Cennetin özel kıyafetleri, özel iklimi, özel ortamı var. Ama bir şey eksikti — sonsuzluk garantisi verilmemişti. Şeytan tam bu noktayı hedef aldı. Vesvese yoluyla fısıldadı: "Size sonsuzluk ağacını göstereyim mi?" Hz. Âdem'in elinde her şey vardı — cennet! Bundan daha iyi koşul düşünülebilir mi? Ama koşullar yetmedi. Çünkü kaygı vardı: "Ya biterse? Ya sona ererse?"
Koşullar mutluluk sağlasaydı cennet yetmeliydi. Yetmedi.
Kaygı ileriye dönük bir histir: "Ne olacak? Ya kötü olursa?" Hüzün ise geriye dönük: "Keşke öyle olmasaydı." Bu ikisi insanın ruhunu iki yönden sıkıştıran bir kıskaç gibi. Biri geleceği zehirler, diğeri geçmişi. İkisinin arasında kalan insan şimdiki anı yaşayamaz hale gelir.
Depresyon bu kaygı ve hüznün kronikleşmiş hali gibidir. Üç temel kaynaktan beslenir: Beklentilerin boşa çıkması — çok istediğin şeyin gerçekleşmemesi. Eldekilerin kaybedilmesi — sağlığın, sevdiğin birinin, güvencenin elden çıkması. Korkulan bir zararın başa gelmesi — hastalık, kaza, yalnızlık. Bunların her biri acı verir, bu doğal. Ama asıl mesele bu acıyı nasıl bir düşünce çerçevesiyle ele aldığınız.
Hayatı rastlantısal gören kişi bir kayıp yaşadığında zihni şu döngüye girer: "Keşke o gün erken kalksaydım, keşke o arabaya binmeseydim..." Bu "keşke"ler olayların farklı tercihlerle önlenebileceği yanılsamasını yaratır. Klinik psikolojide buna ruminasyon deniyor — aynı olumsuz düşüncelerin tekrar tekrar zihinde dönmesi. Depresyonun en güçlü besleyicilerinden biri.
Hayatın bir üst irade tarafından yönetildiğine inanan kişi ise farklı bir yerde durur. O da acı çeker ama şunu bilir: "Yeryüzünde ve kendi nefislerinizde başınıza gelen hiçbir musibet yoktur ki biz onu yaratmadan önce bir kitapta yazmış olmayalım." Bu acıyı inkâr etmek değil, acının altında ezilmemek için bir dayanak bulmak. Ayet devam eder: "Kaybettiklerinize üzülmeyesiniz ve size verilenlere şımarmayasınız diye." Hem kaybın hem kazancın Allah'tan olduğu bilinci duygusal salınımın şiddetini azaltıyor — tıpkı bir geminin omurgası gibi.
Bir yerden küçücük bir şey sipariş ettiğinizi düşünün. Kargoya verildi, yola çıktı, şehrinize ulaştı, dağıtıma çıktı. Bu süreçte bile heyecan duyuyorsunuz. Minik bir paket bile bu kadar heyecan verebiliyorsa, sonsuz bir cennete iman eden kişi ne yaşar? O beklenti hayat boyu onu ayakta tutan, moralli tutan, umutlu tutan bir enerji kaynağı olur.
"Herkes aynı sonucu elde edemiyor, bu adil mi?" diye sorulabilir. Yaratan ve yaşatan kudret insanları farklı farklı yaratmış — başlangıç değerlerimiz farklı çünkü sınav sorularımız farklı. Ama İslam'ın müthiş bir eşitleyicisi var: Niyet. "Ameller niyetlere göredir." On kilogram kaldırabilecek yaratılıştaysanız ve on kilogram kaldırıyorsanız tam puan. Elli kilogram kaldırabilecek biri de ancak elliyi kaldırdığında tam puan alır. Az imkânla büyük niyet eden, çok imkânla küçük niyet edenden ileride olabilir. Dışarıdan eşitsizlik gibi görünen şey, içeriden bakınca kusursuz bir adalet sistemi. Bu bilinç "neden bu kadar çalıştım da olmadı" çaresizliğini kökünden çözer.
Allah mutluluğun asıl formülünü bir ayette özetler: "Kim salih amel işlerse — erkek olsun kadın olsun — ve müminse, biz ona hoş bir hayat yaşatacağız." Bu ayette koşul sayılmamış: Zengin olsun denmemiş, sağlıklı olsun denmemiş, güzel olsun denmemiş. Tek koşul iman ve doğru yaşam. Karşılığı hayat-ı tayyibe — hoş, güzel, huzurlu bir hayat.
Öte yandan sırtını dönene dünya da yâr olmuyor. "Kim benim zikrimden yüz çevirirse onun için sıkıntılı bir yaşam vardır." Malları çekilmiyor, mülkleri ellerinden alınmıyor ama içlerinde bir şeyler tükeniyor. Her şeye sahipler ama hiçbir şeyden tat alamıyorlar. Jim Carrey'nin anlattığı tam olarak bu: Zirvedesin ama boşsun. Her şeyin var ama hiçbir şeyin yok.
Kur'an buna "serap" benzetmesini kullanır: "Onların amelleri ıssız çöldeki serap gibidir. Susayan onu su zanneder. Oraya vardığında hiçbir şey bulamaz." Koşarsın, koşarsın, varırsın — hiçbir şey yok. İşte depresyonun kapısı tam burada açılır. O kadar emek, o kadar beklenti — ve karşılığı bir hiç.
Mutluluk ne bir arabada gizli, ne bir evde, ne bir Oscar heykelciğinde. Mutluluk doğru yere bakan bir gözde gizli. Dünyaya sonsuz beklentiyle bakan göz hep aç kalır. Ama sonsuzluğa bakan göz dünyada da tok yaşar. Beklentilerini azaltma— sonlu olmayan bir sonsuza yönlendir. Çabala, çalış, üret — ama bil ki asıl huzur elinizdekinin çokluğunda değil, kalbindeki bağlılığın derinliğinde.
"Haberiniz olsun ki kalpler ancak Allah'ı anmakla huzur bulur."
Kaynaklar ve İleri Okuma:
Aydemir H. Gençliğin Mutluluk Arayışı ve Gelecek Kaygısı
Aydemir H. Gençlerle Söyleşi: Depresyon - Varlığımız Farkındalığımız
Uyarı Bu web sitesinin içeriği bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel tıbbi tavsiye verme amacı taşımaz. Sağlığınızla ilgili tüm sorularınız için sağlık uzmanına başvurmalısınız.
hayatboyubeslenme Hayat Boyu Beslenme